Geneeskunde, ’Big Farma’ en economisch gewin

In hoeverre wordt de geneeskunde gedomineerd door de financiële belangen van de farmaceutische industrie? Dat is een medisch-ethische vraag waar we in deze uitzending van Biofides bij Radio Maria Nederland bij stil staan. Zowel de COVID-pandemie als recente ervaringen in de privé-sfeer (een 38-jarige zoon die in een Nederlands ziekenhuis behandeld wordt voor leukemie) roepen deze vraag op. Daarbij is het oog gevallen op het zogenaamde ‘hergebruik’ van bestaande geneesmiddelen tegen ziekten waar zij indertijd niet voor zijn ontwikkeld. Pre-klinisch onderzoek en kleinschalige onderzoeken bijvoorbeeld door artsen zelf, laten soms zien dat deze geneesmiddelen zeer krachtig tegen die ziekte kunnen werken. Omdat het patent op deze geneesmiddelen of therapieën is verlopen is er geen financiële prikkel bij de farmaceutische bedrijven, om deze onderzoeken te doen. ‘Gerandomiseerde, dubbelblinde, placebo-gecontroleerde onderzoeken’, de gouden standaard in klinisch onderzoek naar nieuwe medicijnen of hergebruik van bestaande geneesmiddelen tegen andere ziektebeelden, kosten miljoenen euro’s. Dat betekent dat beloftevolle bestaande medicijnen die levens kunnen redden, niet onderzocht worden en niet opgenomen worden in de protocollen waarlangs artsen en ziekenhuizen werken. Artsen kunnen zelfs gestraft worden of hun baan of licentie verliezen als zijn deze medicatie, aanvullend op de geregulariseerde therapie, ‘off label’ toch toepassen. Biofides vindt dat een een uiterst zorgelijke situatie, waarbij economische belangen het lijken te winnen van het belang van de patiënt. En dat is een zeer serieuze, medisch-ethische vraag, waar ook de Kerk zich herhaaldelijk en met nadruk over heeft uitgesproken. Nooit mag het economisch belang ten koste gaan van de waardigheid van de menselijke persoon en de zorg voor de patiënt. Luister live of later online bij Radio Maria Nederland.  

www.biofides.org

De Tweede Kamerverkiezingen van eergisteren hebben een behoorlijke aardverschuiving laten zien, waarbij PVV niet  langer alle andere partijen electoraal verslaat, D’66 groter is geworden dan ooit en het CDA als uit de as herrezen lijkt te zijn. Een uitspraak bij Nieuwsuur heeft CDA-leider Henri Bontebal echter waarschijnlijk een aantal zetels gekost die naar D66 zijn gegaan: dat wat hij zei over homoseksuelen in christelijke of islamitische scholen. Hoe kunnen we het verbod op discriminatie uit Artikel 1 van de Grondwet verzoenen met de vrijheid van onderwijs in Artikel 23. Vincent Kemme denkt dat die twee te verzoenen zijn maar ook: dat daarvoor wel wat misverstanden uit de weg moeten worden geruimd en scholen hun identiteit goed moeten kunnen onderbouwen en communiceren, ook als het om seksualiteit gaat. Tegelijk realiseert hij zich dat de oplossing voor dit probleem iets van de lange termijn zal zijn, in de Nederlandse en Westerse samenleving.

Menselijke embryo’s creëren voor medisch onderzoek: een brug te ver? 

In onze uitzending bij Radio Maria Nederland op vrijdag 17 oktober gaan we in op het wetsvoorstel ter verruiming van de mogelijkheden voor wetenschappelijk onderzoek op menselijke embryo’s, die voor dat doel dan voortaan ook gecreëerd zouden mogen worden. Nu mogen alleen bestaande embryo’s die overtollig zijn bij een ‘in vitro’ bevruchting (IVF) daarvoor - onder bepaalde voorwaarden - gebruikt worden. Gaan we ‘van kwaad tot erger’ of is hier sprake van ‘wetenschappelijke vooruitgang’ ten behoeve van de mens, zijn gezondheid en vruchtbaarheid? Waar moeten we de creatie van menselijke embryo’s bij voorkeur situeren: binnen de context van de liefdesdaad tussen man en vrouw of in een laboratorium, ten behoeve van welk gewenst doel dan ook? Heiligen onze doelen alle middelen? Is een menselijk embryo een mens of ‘biologisch materiaal’, of beide? Aan de hand van een recente verklaring hierover van kardinaal Eijk, medisch ethicus én aartsbisschop van Utrecht, geven we u enkele hoofdgedachten mee. Mogelijk kunnen we zo bij de verkiezingen de ethisch op dit punt minst slecht ‘scorende’ politicus kiezen. 

In het programma Biofides gaan we in gesprek met oud biologiedocent Vincent Kemme. Hij neemt ons mee in een wereld waar biologie en geloof elkaar raken. Vincent studeerde ook theologie, filosofie en bio-ethiek. Binnen de schepping zijn wij mensen zowel een interessant wetenschappelijk studieobject als kinderen van God. Op het snijvlak van die twee hoedanigheden komen we voor allerlei lastige ethische dilemma’s te staan. Hoe kijken we daar als christen tegenaan?

Embryo’s maken met huidcel-DNA: willen we dat? 

Wetenschappers zijn erin geslaagd om met behulp van een nieuwe techniek functionele menselijke eicellen te creëren uit huidcel-DNA. Zij brachten de kern van een menselijke huidcel over naar een donor-eicel waarvan de kern was verwijderd, wisten het aantal chromosomen te halveren, waardoor de resulterende eicel in het laboratorium door sperma kon worden bevrucht. 

In deze uitzending vragen we ons af wat deze technologie betekent voor de waardigheid van de menselijke persoon vanaf te bevruchting, de waardigheid van de menselijke voortplanting min het algemeen en de rechten van het kind dat er uit voortkomt. Gelukkig zijn we nog minstens tien jaar verwijderd van toepassing van de techniek in onze fertiliteitsklinieken, maar een grondige reflectie op de mens als wezen, die meer is dan biologisch materiaal, is geboden.

In deze uitzending van Biofides gaan we na of naast de biologie ook de theologie een wetenschap genoemd kan worden. Toen Vincent Kemme - tijdens zijn studie biologie aan de Utrechtse universiteit - dank zij een vriend en een gebedsgroep tot de conclusie kwam dat God wel degelijk bestaat, wilde hij niet alleen zijn fascinatie voor het biologisch leven maar ook zijn geloof rationeel kunnen onderbouwen. Na de biologie - de wetenschap van het leven - ging hij dus ook theologie studeren en de nodige filosofie die, zo ontdekte hij, de brug slaat tussen beide disciplines. Zo ontdekte hij wat de theologie nu in werkelijkheid onderzoekt en hoe zij te werk gaat. In een kwartier tijd doet Vincent verslag van deze ontdekkingsreis en de verworven inzichten.

Uitzending: vrijdag 19 september 2025 om 10.15 en 22.15 uur (herhaling).

Vragen? info@biofides.org

In het programma Biofides gaan we in gesprek met oud biologiedocent Vincent Kemme. Hij neemt ons mee in een wereld waar biologie en geloof elkaar raken. Vincent studeerde ook theologie, filosofie en bio-ethiek. Binnen de schepping zijn wij mensen zowel een interessant wetenschappelijk studieobject als kinderen van God. Op het snijvlak van die twee hoedanigheden komen we voor allerlei lastige ethische dilemma’s te staan. Hoe kijken we daar als christen tegenaan?

De menselijke natuur

In de eerste uitzending, op 5 september, van Biofides bij Radio Maria Nederland van dit werkjaar 2025-2026, denken we na over de menselijke natuur: wat is de mens nu eigenlijk voor wezen? Hoe moeten we onszelf zien, en begrijpen? En wat betekent dat voor ons handelen? Het komt ons voor dat we in onze tijd we daar nogal het zicht op kwijt zijn, bijvoorbeeld als het gaat om het wezenlijke verschil tussen mensen en dieren, evolutie van de mens, unieke menselijke eigenschappen, over de menselijke seksualiteit, de medische ethiek, maar ook de rol van de mens inzake klimaat.

Biofides tracht op dergelijke vragen het licht van zowel de wetenschap als hergeloof op te laten schijnen. In de loop van dit werkjaar 2025-2026 zullen we daar zeker nog op terugkomen, aan de hand van concrete thema’s. 

U kunt invloed uitoefen op de inhoud van dit programma door uw vragen of opmerkingen te sturen naar info@biofides.org

In het programma Biofides gaan we in gesprek met oud biologiedocent Vincent Kemme. Hij neemt ons mee in een wereld waar biologie en geloof elkaar raken. Vincent studeerde ook theologie, filosofie en bio-ethiek. Binnen de schepping zijn wij mensen zowel een interessant wetenschappelijk studieobject als kinderen van God. Op het snijvlak van die twee hoedanigheden komen we voor allerlei lastige ethische dilemma’s te staan. Hoe kijken we daar als christen tegenaan?

Zijn mensen gewoon slimme dieren?

In 2024 overleed Frans  van der Waal, een wereldberoemd gedragsbioloog. Hij deed veel onderzoek naar gedrag van hogere apen en door zijn onderzoek heeft hij de kloof tussen dier en mens, zoals deze traditioneel in ons denken bestaat, willen overbruggen. Het gedrag van de hogere dieren in het dierenrijk vertoont immers soms kenmerken die al erg doen denken aan menselijk gedrag, zoals ethisch besef, enig zelfbewustzijn, rouw en verdriet, verzoening, samenwerking, rechtvaardigheidsgevoel, vormen van cultuur en doelgericht denken. 

In deze uitzending van 27 juni 2025 bij Radio Maria Nederland bespreken we kort de overeenkomsten en verschillen tussen mens en dier vanuit biologisch, filosofisch en theologisch gezichtspunt. Vanuit de biologie bezien zijn wij mensen inderdaad gewoon dieren, maar met wel heel bijzondere eigenschappen. Filosofisch gezien leidt dat tot de vraag of we kunnen spreken van een ‘ontologisch’ verschil, zoals Johannes Paulus II dat noemde voor de Pauselijke Academie van Wetenschappen in 1996: is er sprake van een ‘wezenlijk verschil’ tussen dier en mens? Om dat eventuele wezenlijke verschil te duiden denken we aan begrippen als ‘personhood’: ons ‘iemand’ zijn en niet ‘iets’. Dat uit zich in ons besef van vrijheid en de daarmee onlosmakelijk verbonden verantwoordelijkheid die wij dragen voor ons gedrag. Wij hebben het vermogen om ‘de natuurwet’ te kennen, begrijpen en omarmen: die universele ethiek die onafhankelijk van het geloof dat wij belijden ons helpt om objectief onderscheid te kunnen maken  tussen ‘goed’ en ‘kwaad’. Een dier dat volgens zijn instinct leeft houden wij ook niet ‘persoonlijk’ verantwoordelijk voor zijn gedrag. Onze taal, ons vermogen om abstract te denken, wat wetenschap mogelijk maakt, ons gemeenschapsbesef dat kan leiden tot complexe sociaal-maatschappelijke en  politieke systemen, doen ons toch vermoeden dat er wel degelijk een ‘wezenlijk’ verschil is tussen dier en mens. En tenslotte is er een theologische benadering van dit vraagstuk mogelijk. Is niet alleen de mens in staat om God te kennen, zijn liefde te ervaren, zijn wil te onderscheiden, de zin te begrijpen van het brengen van offers voor onze naaste, de zin van lijden in te zien en te beseffen dat bij ons heengaan niet ons gehele wezen maar slechts ons lichaam overlijdt?

Er is dus ons inziens sprake van een wezenlijk verschil tussen mens en dier, maar het is niet zo dat wij ons menszijn los kunnen zien van ons dierlijk, biologisch bestaan. Dat zien we ook aan onze evolutionaire geschiedenis en ons ecologisch bestaan: we delen het leven met alles levende wezens in één ‘gemeenschappelijk huis’. Wij maken een wezenlijk onderscheid tussen mens en dier, zonder de twee totaal van elkaar te willen scheiden.